Presentatietraining en -coaching voor professionals
Ontvang nu een offerte op maat voor jou en je team

De retorische vraag als presentatietechniek

De retorische vraag: hoe deze stijlfiguur je kan helpen om je publiek te beïnvloeden

Er zijn allerlei presentatietechnieken die je als spreker kunt toepassen om je publiek aan het denken te zetten. De retorische vraag is er één van.

“Hebben jullie zitten slapen?” Het kan een vraag zijn van een moeder aan haar kinderen, een chef aan zijn werknemers of een docent aan een klas vol leerlingen. Uit de vraag blijkt al dat er geen antwoord hoeft te worden gegeven. Hoewel de zin de vorm heeft van een vraag, is er sprake van een verkapte boodschap: “Jullie hebben niet opgelet.”

Zulke vragen worden ook wel schijnvragen, oratorische vragen of retorische vragen genoemd. In het dagelijks leven gebruiken we ze te pas en te onpas – niet omdat we een inhoudelijke reactie willen, maar omdat we er een effect mee willen bereiken.

In onze ultieme gids over presenteren bespreken we hoe je een publiek kunt beïnvloeden, afhankelijk van het doel dat je als spreker wilt bereiken. Zeker als je de aanwezigen wilt inspireren of overtuigen kan deze presentatietechniek van pas komen.

Een retorische vraag: wat is dat?

Voordat we uitleggen welke voordelen de retorische vraag kan hebben voor jou als spreker, moeten we begrijpen wat het begrip precies inhoudt. Het Groot retorisch woordenboek definieert de term als een ‘vraag waarop geen antwoord wordt verwacht, omdat het al in de vraag opgesloten zit’. 1 Het Algemeen letterkundig lexicon voegt eraan toe dat de spreker of schrijver de vraagvorm toepast om de boodschap te benadrukken of het publiek aan het nadenken te zetten. 2

Zeven functies

Volgens het Groot retorisch woordenboek kan de retorische vraag maar liefst zeven verschillende doelen dienen:

  1. Verontwaardiging uiten: “Hebben we nog niet genoeg problemen?”
  2. Vaste overtuiging uitdrukken: “Zijn we niet op de wereld om elkaar te helpen?”
  3. Het omgekeerde bevestigen: “Wie weet dat nou niet?”
  4. Verdere discussie afsluiten: “Kunnen we er alsjeblieft over ophouden?”
  5. Anderen aansporen: “Waarom geef je ons niet even vijf sterren op Google?”
  6. Het verhaal verlevendigen: “En wie kom ik daar tot mijn grote verbazing tegen?”
  7. Beleefdheid tonen: “Kun je me dat papiertje even aangeven?”

Vier voordelen van de retorische vraag

Als spreker kan je er baat bij hebben om af en toe een retorische vraag te stellen. Je kunt er bijvoorbeeld je toehoorders mee activeren en ermee appelleren aan de aanwezige voorkennis. 3 Dat zijn twee doelen die je direct aan het begin van je presentatie wilt bereiken. Neerlandica en auteur Pauline Slot noemt nog vier voordelen. 4 Hieronder beschrijven we ze een voor een.

1. Een veilige uitvlucht bieden

Met een retorische vraag geef je jezelf de mogelijkheid een standpunt te presenteren zonder directe verantwoordelijk te nemen voor de bewering. Dit kan nuttig zijn als directe uitspraken tot weerstand of controverse kunnen leiden.

Stel je voor dat je betrokken bent bij de energietransitie en voor een publiek spreekt dat sceptisch tegenover dat onderwerp staat. Je kunt proberen de mening van je toehoorders te beïnvloeden door jezelf hardop af te vragen: “Zou het niet veel beter zijn om vandaag nog over te stappen op zonnepanelen?”

Als je dan de beschuldiging krijgt dat je veel te radicaal bent, kun je jezelf verdedigen door te zeggen dat het maar een gedachte-experiment was. Er blijft ruimte over voor interpretatie en discussie, terwijl je er wel in geslaagd bent je idee aan het licht te brengen. Bovendien kan een retorische vraag leiden tot meer zelfreflectie, zoals blijkt uit dit onderzoek naar waarschuwingsteksten op sigarettenpakjes. 5

2. De aandacht trekken

Met een retorische vraag kun je de aandacht trekken en je toehoorders betrekken bij het onderwerp. Dat is een groot voordeel: hoe sneller je de aandacht te pakken hebt, hoe beter – en hoe actiever je publiek nadenkt over wat je vertelt, des te groter de kans dat je die aandacht weet vast te houden.

Stel dat je als docent voor de klas staat. De vorige les ging over de zon. Deze les gaat over supersterren. Je begint als volgt: “Wat als ik je vertel dat de zon eigenlijk maar een piepklein sterretje is?” Op deze vraag verwacht je geen antwoord, maar een reactie van verbazing of ontzetting.

Als het goed is, maak je de klas met deze vraag nieuwsgierig. Dat zorgt er waarschijnlijk voor dat ze zich deze betrokken te voelen bij de theorie die je gaat behandelen.

3. Overeenstemming suggereren

Met een retorische vraag kun je de suggestie wekken dat jij en je toehoorders dezelfde mening delen. Daarmee kun je een gevoel van gedeeld begrip, identificatie en gemeenschap creëren. Zeker als je de indruk wekt dat je standpunt algemeen aanvaard of logisch is, vergroot je de overtuigingskracht van je presentatie en neemt de kans toe dat je publiek het met je eens is.

Stel dat je een toespraak houdt over de levenskwaliteit in Nederland. Je begint met de vraag: “We willen toch allemaal in een schoon en veilig land wonen?” Door op deze manier te beginnen, suggereer je een gedeeld standpunt zonder dat iemand daar expliciet mee heeft ingestemd. Zo wek je een gevoel op van eenheid, wat ertoe kan leiden dat je volgende argumenten makkelijker geaccepteerd worden.

4. Variatie aanbrengen

Met een retorische vraag kun je een bepaalde levendigheid aanbrengen in je voordracht. Deze dynamiek kan ervoor zorgen dat je minder monotoon spreekt, waardoor je publiek aandachtiger blijft luisteren.

Stel dat je namens je bedrijf een demo geeft over een technologische innovatie. Je kunt de demo dan afsluiten met de opmerking dat jouw collega’s dit allemaal mogelijk gemaakt hebben. De kans is groot dat die opmerking vergaat in de stroom van woorden die je verzendt. Je legt er meer nadruk op als je er een retorische vraag van maakt: “Is het niet geweldig hoe mijn collega’s dit voor elkaar hebben gekregen?” Je nodigt je publiek dan uit om die vraag met hetzelfde enthousiasme te beantwoorden, bijvoorbeeld met “Ja!”, “Inderdaad” of “Echt geweldig!”

Dit laatste voordeel kun je ook benutten door er een zogenaamde retorische dialoog van te maken. Dan stel je een vraag waar je zelf het antwoord op geeft: “En wie hebben dit allemaal mogelijk gemaakt? Mijn collega’s!” 6 Je moet je dan wel voor zorgen dat je geen arrogante indruk wekt of en ook geen ironische ondertoon laat doorklinken.

Durf jij te beginnen met een retorische vraag?

Het vergt enige moed om je presentatie te beginnen met een retorische vraag. Je loopt immers het risico dat het antwoord niet zo voor zich spreekt als je misschien dacht. Als je bereid bent dat risico te nemen én diep genoeg nadenkt over de kwaliteit van je vraag, kan het een uiterst effectief middel zijn om de aandacht vanaf het eerste moment naar je toe te trekken. En dat wil toch iedere spreker?

Bronnen

  1. Claes, P. en Hulsens, E. (2015). Groot retorisch woordenboek. Lexicon van stijlfiguren. Nijmegen: Vantilt, p. 120. ↩︎
  2. DBNL (z.j.). ‘Retorische vraag‘. Algemeen letterkundig lexicon, geraadpleegd op 14 februari 2024. ↩︎
  3. KU Leuven Learning Lab (z.d.). ‘Retorische vragen‘. Kuleuven.be/onderwijs/learninglab/, geraadpleegd op 14 februari 2024. ↩︎
  4. Slot, P. (1996). ‘Waar is dat nu voor nodig? Vier redenen om retorische vragen te gebruiken‘. Onze taal, 36 (5), p. 137. ↩︎
  5. Glock, S., Müller, B. C. N. en Ritter, S. M. (2013). ‘Warning labels formulated as questions positively influence smoking-related risk perception.’ Journal of Health Psychology, 18 (3), 1-10. ↩︎
  6. Claes, P. en Hulsens, E. (2015). Groot retorisch woordenboek. Lexicon van stijlfiguren. Nijmegen: Vantilt, p. 119. ↩︎
Lees ook deze gerelateerde artikelen

De drietrapsraket is een effectieve techniek om interactie te creëren met je publiek. In dit artikel lees je hoe je deze techniek met succes inzet.

Soms ontkom je er als spreker niet aan een tekst voor te dragen. Dan krijg je te maken met het verschil tussen schrijftaal en spreektaal.

Het is niet makkelijk om als vakspecialist een lezing te geven voor een lekenpubliek. Je moet je kennis bondig, begrijpelijk en boeiend weten te verpakken.

Meer tips over presenteren nodig?
Ben je toe aan de volgende stap als spreker? Wil jij jezelf verbeteren op alle gebieden die er tijdens presentaties toe doen? En wil je dat op een grondige manier aanpakken? Lees Presenteren: de ultieme gids voor sprekers, onze longread vol theorie, tips en technieken over presentatievaardigheden – inclusief een handig formulier om jezelf te analyseren.
Lees de ultieme presenteergids over presenteren

Indruk maken.

In de spotlights. Op de werkvloer. Voor de camera.

Ontvang maandelijks nieuwe inzichten over presentatievaardigheden.
Je kunt je altijd uitschrijven. Lees onze privacyverklaring voor meer informatie.
×